Kurucular

1863 yılında beş genç adam,  babası hayatta olmayan, ekonomik yetersizlikleri nedeniyle iyi eğitim olanağı bulamayan çocuklara bu olanağı yaratmak için yola çıktı ve onların bu yolculuğu binlerce çocuğun hayatını eğitimle değiştirdi. Şimdi bu beş idealist ismi daha yakından tanıyoruz.

 

Yusuf Ziya Paşa (1825- 30 Kasım 1882)

Asker, matematikçi ve devlet adamı.

1825 yılında İstanbul'un Fatih ilçesindeki Aksaray semtinde dünyaya geldi. Babası, gümrük memuru Mehmet Akif Efendi’dir. Evde özel öğrenim görerek yetişti. Özellikle matematik ve muhasebe alanında kendini yetiştirdi. Matematik üzerine önemli eserleri vardır: Muhtasar Kava'id-i 'İlm-i Hesab ve Mukaddime-i 'İlm-i Cebir. “Teshil-i Hesab” adlı eseri bir süre askeri okullarda okutuldu. 1842 yılında kurulan "Mesarifet Hazinesi" (Askerlik Dairesi Hazine Harcamaları) adlı devlet kuruluşunda aynı yıl memuriyete başladı.1853-1856 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Batum Ordu-yu Hümayunu Mümeyyizliği'nde görevlendirildi. Savaştan sonra çeşitli devlet görevlerinde bulundu. Gazi Ahmet Muhtar Paşa ile irtibata geçerek 1863 yılında Cemiyet-i Tedrisiyye-i İslamiye'nin (İslam Okutma Kurumu) kurulması ve Kapalıçarşı'daki çırakların eğitimi için bir okul kurulmasına öncülük etti. Okulda kullanılmak üzere bir cebir kitabı ve hesap risalesi bastırdı; kitap bütün okullarda kullanılarak kuruma bir gelir kaynağı oldu. Bu okulun başarısı üzerine babası vefat etmiş, maddi durumu yetersiz çocukların okutulması için İstanbul'daki ilk parasız yatılı okul olan Darüşşafaka'nın kurulması girişimine de öncülük etti.  İnşasına 1868'de Fatih'te başlanan okul, 1873'te hizmete girdi.

1867'de Serasker Müsteşarlığı'na, 1868'de Maliye müsteşarlığına atandı. 1873 yılında Şura-yı Devlet üyesi oldu. 1873-1874 arasında Orman Umum Müdürü olarak görev yaptı. 1874 yılında Maliye Nazırı oldu. Ertesi sene Defter-i Hakani (Tapu Kadastro) Nezareti'ne atandıysa da ardından tekrar Maliye Nazırlığı'na getirildi. 1878’de Trabzon valisi olarak görevlendirildi.  Hiç evlenmedi. 30 Kasım 1882 tarihinde Trabzon’da hayatını kaybetti. Darüşşafaka’nın bahçesine gömülmeyi vasiyet etti ama mümkün olmadı. Naaşı İstanbul'a getirildi, Zincirlikuyu Mezarlığı’na defnedildi. Darüşşafaka’nın kuruluş ve gelişmesinde büyük katkıları olan Yusuf Ziya Paşa’nın maaşını Darüşşafaka'ya devrettiği bilinir.

 

Vidinli Hüseyin Tevfik Paşa (1832-1901)

Asker, eğitimci ve devlet adamı.

1832'de Vidin'de doğdu. İlkokul ve liseyi Vidin'de tamamladı. İstanbul'a gelerek askerî okula kaydoldu. Önce resim öğrenimi gördüyse de sonra  matematik üzerine yoğunlaştı. Öğrenimini tamamladıktan sonra, Harbiye'ye cebir hocası olarak atandı. Darülfünun'da matematik ve astronomi  öğretmenliği yaptı. Devrinde, Osmanlı matematikçilerinin başı sayılırdı. Linear Algebra (Lineer Cebir) alanında, dünyada ilk eser veren bilginlerdendi. Aynı dönemde, Tophane Tecrübe ve Muayene Komisyonu'na getirildi.

1868'de, Paris'teki Mekteb-î Osmanîye'ye müdür yardımcısı olarak gönderildi. Mühendishane-i Berrî-yi Hümayun nezaretine atanınca Paris'ten döndü. 1879'da Tophane-i Amire meclis başkanlığıyla beraber, Umûr-i Nâfıa Komisyonu üyeliğine atandı. 1882'de Washington orta sefirliğine, 1885'te Askerî Teftiş Komisyonu üyeliğine atandı. 1886'da mavzer silahlarını muayene için Almanya'ya gönderildi. İstanbul'a döndükten sonra Ticaret ve Sanayi Bakanlığı'nda görev aldı. Sonrasında Askerî Teftifl Komisyonu, Divan-ı Muhasebat Riyaseti ve ikinci kez Maliye Bakanlığı’na atandı. Darüşşafaka'da matematik dersleri verdi. 1901'de İstanbul'da vefat etti.

 

Gazi Ahmet Muhtar Paşa (1839-1919)

Asker, bilim ve devlet adamı.

1839 yılında Bursa'da doğdu. Bursa Askeri İdadisi'ni bitirdikten sonra, İstanbul'a giderek öğrenimini Harbiye Mektebi'nde sürdürdü ve okulu birincilikle bitirerek kurmay yüzbaşı oldu.

Yemen'deki Arap isyanlarına karşı kazandığı başarılardan dolayı, 1871  yılında, 33 yaşında Müşir rütbesini kazandı ve Yemen'e vali oldu. Daha sonra  Şumnu, Erzurum, Bosna-Hersek ve Karadağ'da görev yaptı. 93 Harbi  arifesinde, Padişah II. Abdülhamit tarafından, Kafkas Cephesi’nin Başkomutanlığı’na getirildi. Harp sonrasında, Tophane-i Amire Yöneticiliği, Manastır Valiliği ve Üçüncü Ordu Müfettişliği gibi görevlerde bulundu. 1877  Osmanlı-Rus savaşında komutan olarak büyük başarılar kazanıp Mareşal  oldu ve Anadolu Ordusu Başkomutanlığı'na atandı. Genelkurmay Başkanı oldu. Osmanlı Ayan Meclisi Başkanlığı yaptı. 1912'de sadrazamlığa getirildi. Ahmet Muhtar Paşa, aynı zamanda tarih, astronomi ve coğrafya konularında eserler yazmış bir bilim adamıdır. 1919’da İstanbul'da vefat etti. Mezar Fatih Camisi haziresindedir.

 

Sakızlı Ahmet Esat Paşa (1828-1875)

Eğitimci ve devlet adamı.

1828 yılında Sakız'da doğdu. Birçok devlet görevinde bulundu. Paris sefaretinde çalıştı. Paris dönüşünde Cemiyet'e katıldı. Kurucuların büyük bir o  okul kurma düşüncelerine katılarak, bu okulun, Paris civarında görüp  incelediği, kız ve erkek yetimlere özgü yatılı bir okul olan Pritanée Militaire de la Flèche benzeri bir okul olmasını önerdi. Yanında okulun planını,  öğrencilerin kılık kıyafetiyle ilgili çizimleri ve öğretim programını da getirmişti. Önerisi kurucularca kabul gördü ve Darüşşafaka kuruldu. 1873'te Konya Valiliği görevini sürdürürken, “1290 kıtlığı” olarak bilinen büyük kuraklık döneminde, Konya Mevlevi Dergâhı Postnişini Mahmut Sadrettin Çelebi ile birlikte, “aç ve çaresiz kalan halka yardım” amaçlı çabalarıyla, Sultan Abdülaziz'in dikkatini çekti. Bu çalışmalarının sonucu Abdülaziz'in saltanat döneminde, 15 Şubat 1873 - 15 Nisan 1873 ve 26 Nisan 1875 - 26 Ağustos 1875 tarihleri arasında, iki dönem sadrazamlık yaptı. Sadrazamlık da yaptığı 1875 yılı içerisinde, kısa bir süre için İzmir (Aydın) Valiliği'ne atandı. 1875'te İzmir'de vefat etti.

 

Ali Nâki Efendi (1836-1923)

Eğitimci.

1836'da Trabzon'da doğdu. Öğrenimine İstanbul'da devam etti. Yusuf Paşa,  Hikmetçi Derviş Paşa, Vidinli Tevfik Paşa gibi kişilerden matematik, geometri, cebir, astronomi dersleri aldı. Arasında Darüşşafaka'nın da bulunduğu  Cemiyet-i Tedrisiyye-i İslâmiye okullarında öğretmenlik yaptı. Darüşşafaka'da müdürlük görevini de üstlendi. 1880'de, Trabzon'da, "Mekteb-i Hamidiye" adı altında bir özel lise açarak, okulun ilk müdürü oldu. 1887'de, Trabzon Mülkî İdadisi'nin ilk müdürlüğünü üstlendi. Sporu okul programına sokarak, bir ilke  imzasını attı. Mısır'da, El-Ezher Üniversitesi'nde ders verdi; Hidiv ailesine  öğretmenlik yaptı.

Darüşşafaka Mezunin Cemiyeti'nin, kapatılmış olan Cemiyet-i Tedrisiyye-i  İslâmiye'yi yeniden kurma ve Darüşşafaka'yı Maarif Nezareti'nden alarak, Cemiyet'in yönetimine bırakma çalışmalarına destek verdi. Yeniden açılan Meclis-i Mebusan'da, en yaşlı üye olması nedeniyle geçici başkanlık yaptı. 13 Mart 1909'da, yeniden kurulan Cemiyet-i Tedrisiyye-i İslâmiye'nin başkan vekilliğini üstlendi. 16 Ocak 1911 tarihinde Cemiyet başkanlığına getirildi. 8 Nisan 1923'te vefat etti.